 |
| Miljan Jakić, pisac |
"Roman „Zavjet iz kamena“ Miljana Jakića predstavlja književno djelo izrazito naglašene memorijske, porodične i istorijske usmjerenosti, u kojem se prepliću elementi porodičnog romana, ratne proze, istorijske pripovijesti i hronike jednog prostora i jednog vremena.
Posebna vrijednost ovog djela nalazi se u autorskoj namjeri da se kroz književnu formu sačuvaju ljudi, događaji i sjećanja koja bi protokom vremena mogla nestati iz kolektivnog pamćenja. Autor polazi od kazivanja, sjećanja i svjedočenja, dok pojedine stvarne ličnosti i događaje književno oblikuje kako bi istorijsku građu pretvorio u romaneskni svijet.
Upravo se na granici između istorijskog pamćenja i književne imaginacije nalazi jedna od osnovnih karakteristika ovog romana.
Čovjek ispred istorije
„Zavjet iz kamena“ nije prvenstveno roman o ratnim operacijama. Rat je njegov istorijski okvir, ali čovjek je njegovo stvarno središte.
U središtu priče nalaze se porodica, dom, ljubav, strah, odanost, izdaja, čast, gubitak i potreba čovjeka da sačuva vlastitu ljudskost u okolnostima u kojima se ona najlakše gubi.
To je naročito vidljivo u liku Radivoja. Njegova ratna sudbina nije predstavljena samo kroz borbu i oružje, već kroz odnos prema ženi, djeci, domu i sopstvenim unutrašnjim dilemama. Njegov odlazak od porodice pokazuje da je njegova snaga upravo u onome što ostavlja iza sebe: u porodici i domu.
Na taj način roman rat ne posmatra samo kao sukob vojski, već kao udar na čovjeka i njegov mali svijet.
Durmitor i Boka kao dva pola romana
Autor povezuje Durmitor i Boku, planinu i more, kamen i vodu, sjever i jug Crne Gore. Ta prostorna podjela nije samo geografska.
Durmitor u romanu predstavlja surovost, otpor, snijeg, borbu i opstanak. Boka, sa druge strane, donosi more, stare kuće, porodice, trgovinu, luke, različite kulture i složenije društvene odnose.
Zbog toga roman dobija širi karakter od obične porodične ratne priče. On pokušava da obuhvati jedan crnogorski prostor kroz različita njegova iskustva i istorijske slojeve.
Likovi između dobra i zla
Jedan od zanimljivijih postupaka u romanu jeste izbjegavanje potpuno jednostavne podjele likova na heroje i negativce.
To se naročito vidi u liniji Petra i Hozane, ali i u likovima Hansa Rihtera, Tonke i Marka Lazarevića.
Hans je posebno zanimljiv jer pripada strani okupatora, ali se kroz odnos sa Tonkom njegova ličnost razvija u pravcu čovjeka koji počinje da preispituje sopstvenu poziciju. Njegova priča postaje pokušaj da se u ratnom svijetu pronađe ono ljudsko koje nadilazi uniformu.
Sličnu funkciju ima i priča o Petru i Hozani. Njihov odnos nije samo ljubavna epizoda, već susret ljudi koji se nalaze između porodične obaveze, rata, vjere, straha i ličnog izbora.
Ovakvim postupkom Jakić pokazuje da rat rijetko proizvodi jednostavne ljudske sudbine. Uniforma ne određuje uvijek čovjeka. To je jedna od centralnih humanističkih poruka romana.
Poseban značaj Boke
Boka u ovom romanu nije samo scenografija. Ona postaje jedan od njegovih stvarnih likova.
Kamen Kotora, more, luke, stare kuće, porodice, Orahovac, Perast i drugi prostori Boke nose atmosferu koja romanu daje prepoznatljiv lokalni identitet.
Posebno su značajne scene u kojima se istorijski događaji prelamaju kroz svakodnevni život stanovnika Boke. Rat se ne prikazuje samo na frontu, već i u kući, među porodicom, u luci, na ulici i u odnosima među ljudima.
Priča o spašavanju Jevrejina pokazuje jednu od najhumanijih dimenzija romana: čovjek pomaže drugom čovjeku u trenutku kada bi ga upravo takva odluka mogla ugroziti.
Takve epizode pokazuju da autor priču usmjerava prema pitanju koliko čovjek može ostati čovjek kada istorija od njega traži da izabere stranu.
Roman kao knjiga sjećanja
„Zavjet iz kamena“ treba posmatrati i kao djelo memorijske književnosti.
Autor ne piše samo da bi ispričao jednu fabulu. On pokušava da sačuva svijet.
Za čitaoca iz Crne Gore on može biti priča o jednom vremenu. Za potomke ljudi iz tih krajeva može postati knjiga porodičnog i zavičajnog pamćenja. Za čitaoca iz dijaspore može predstavljati vezu sa prostorom iz kojeg su potekle prethodne generacije. Za širu publiku može biti ratni roman o univerzalnim pitanjima: ljubavi, strahu, pripadanju, krivici, oprostu i opstanku.
Književne osobenosti
Jakićev stil karakteriše izrazita vizuelnost. Njegove scene često imaju gotovo filmsku dinamiku. Autor koristi snažne slike: kamen, more, vatru, krv, snijeg, tamu, svjetlost, kuću i ognjište.
U pojedinim djelovima ta izražajnost prelazi u izrazito emotivan i dramatičan ton. To je istovremeno jedna od karakteristika i jedna od tačaka na kojoj bi se, iz strogo književno-teorijske perspektive, moglo dalje raditi.
Na pojedinim mjestima čitaocu bi se moglo ostaviti više prostora da sam zaključi šta određena scena znači, umjesto da se njeno značenje dodatno objašnjava. Time bi književni efekat mogao biti još snažniji.
Ipak, najvažnije je da autor ima izražen osjećaj za atmosferu, prostor i emocionalni trenutak.
Istorijska i dokumentarna dimenzija
Roman ima i dokumentarnu dimenziju, ali ga ne treba čitati kao istoriografsko djelo.
Njegova istorijska vrijednost prvenstveno je u tome što kroz književnu priču čuva sjećanje na ljude i porodične sudbine. Zbog toga je djelo naročito interesantno sa stanovišta zavičajne i porodične memorije Crne Gore.
Ovakva literatura ima posebnu vrijednost: ona istoriju ne posmatra iz perspektive velikih političkih odluka i vojnih komandi, već iz perspektive ljudi koji su morali da žive posljedice tih odluka.
„Zavjet iz kamena“ nije knjiga koju treba vrednovati samo kao još jedan roman o Drugom svjetskom ratu.
Njena stvarna vrijednost nalazi se u pokušaju da kroz sudbine pojedinaca sačuva jedan svijet koji nestaje.
To je roman o ratu, ali još više roman o čovjeku u ratu. To je roman o Crnoj Gori, ali istovremeno i roman o porodici. To je priča o Durmitoru i Boki, ali iza ta dva prostora nalazi se univerzalna priča o čovjeku koji pokušava da sačuva dom, obraz, ljubav i dostojanstvo.
Posebno je značajno što autor ne završava priču slavljenjem rata, već naglašavanjem potrebe da poslije ratnog iskustva dođu mir, novi život i generacije koje neće morati da ponavljaju iste tragedije.
Zbog toga se „Zavjet iz kamena“ može preporučiti čitaocima zainteresovanim za crnogorsku istoriju i kulturu, Boku Kotorsku i Durmitor, porodične hronike, ratnu književnost, zavičajnu književnost i književnost sjećanja, ali i široj publici kojoj su bliske priče o ljudima suočenim sa velikim istorijskim lomovima.
„Zavjet iz kamena“ je književno djelo koje svoj najveći značaj ostvaruje na prostoru između porodičnog sjećanja, istorijskog iskustva i književne interpretacije.
Njegova posebna vrijednost jeste u tome što istoriju vraća čovjeku.
Velike događaje ne posmatra samo kroz vojske, uniforme i političke odluke, već kroz kuću, porodicu, ljubav, strah, odlazak, čekanje i povratak.
U tom smislu, roman Miljana Jakića može imati posebno mjesto u predstavljanju književnosti koja njeguje sjećanje na ljude i prostore Crne Gore.
„Zavjet iz kamena“ nije samo pokušaj da se ispriča šta se nekada dogodilo. To je pokušaj da se sačuva ko su bili ljudi kojima se to dogodilo."
Prof. Milić Marković
 |
| Korice knjige |
