Osamdeset godina kolonizacije Crnogoraca u Vojvodinu

U oktobru mesecu ove godine (2025.) bilo je okruglo osamdeset godina od početka organizovanja i sprovođenja najobimnijeg preseljenja stanovništva slovenskog juga u njegovoj novijoj istoriji. U pitanju je druga jugoslovenska posleratna kolonizacija Vojvodine koja je u najvećoj meri zahvatila stanovništvo tzv. pasivnih krajeva, odnosno populaciju planinskog masiva Dinarida, ali i uz znatan broj migranata iz južne Srbije (neznatno iz Makedonije i Slovenije). Ondašnje jugoslovenske komunističke vlasti imale su dva zadatka koja bi kolonizacijom trebalo rešiti. Prvi zadatak je bio brojčano popunjavanje teritorije opustele egzodusom podunavskih Švaba, a drugi zadatak se odnosio na agrarnu reformu kojom je trebalo raspodeliti zemljišni fond Vojvodine tako da, pre svega, sitni seljaci i bezemljaši budu namireni, a veliki posednici onemogućeni da ukrupnjavaju posed. Nosioci ovih promena u za njih novom svetu bili su ljudi iz bitno drugačijeg geografskog, biološkog, ekonomskog, socijalnog, kulturnog i svakog drugog miljea u odnosu na vojvođanski, ali ljudi koji su svojim učešćem u Narodnooslobodilačkom ratu stekli zasluge za učešće u ovom „eksperimentu“. U južne ravničarske krajeve nekadašnje Ugarske poslate su gorštačke familije boraca iz Dalmacije, Like, Korduna, Banije, Bosne, Hercegovine i Crne Gore, koje su u izvesnom smislu obavljale ulogu neformalnih graničara novouspostavljene države i socijalističkog poretka. Pošto sam i sam potomak kolonista iz gorenavedene potonje države, to ću se iz subjektivnih razloga osvrnuti na doživljaj crnogorskog kolonističkog nasleđa i na pitanje gde smo osamdeset godina kasnije? 

Na prvom mestu bi trebalo razumeti duh mesta u kojem su se kolonisti obreli, odnosno pojmiti Vojvodinu kao teritoriju kojom se planski upravlja, što podrazumeva određeni sistem znanja, tehnologija, pa i određeni svetonazor kako bi se živelo u simbiozi sa okruženjem. Kada bismo slikovito zamislili državni aparat Vojvodina na toj slici predstavlja alat, odnosno tehnologiju jednog društva pošto je i sama iznikla iz ništavila plahovitosti Dunava i Tise, podzemnih voda, močvara, baruština, pijavica, komaraca i malarije. Ravnicu kakvu danas poznajemo u najvećoj meri su izgradili oni koji su nakon Drugog svetskog rata morali da odu iz Jugoslavije (ali i iz svih istočoevropskih socijalističkih zemalja) i ta zajednica podunavskih Švaba se s pravom može nazvati jedinim „školovanim“ upravljačem ravnice. Ovo pre svega jer su u pitanju bili ljudi koji su u 18. veku naseljavani u više talasa u Vojvodinu (ali takođe u Slavoniju, Baranju, delove Rumunije i Ukrajine) iz nekadašnje Švabije, danas su to nemačke pokrajine Baden-Virtenberg i Bavarska. Ti nemački kolonisti dolazili su kao misionarski posvećenici i zemljoradnici čiji je zadatak bio da osposobe južne krajeve carstva za život posle dugogodišnjih ratova sa Turcima iza kojih su ostali pustoš i neartikulisana priroda. Dakle, švapski kolonisti nisu došli kao ratnici, iako je cilj svakako bio i popuna lojalnim stanovništvom, već zemljodelci i reprezenti sistema koji je podizao čitava naselja, skretao tokove reka, prokopavao kanale, podizao prevodnice i fabrike, odnosno kultivisao ravnicu. 

Nestanak švapskih kolonista, njih oko 350 hiljada, značio je dolazak dinarskih koji nisu bili ni blizu spretni i učeni kako da se vladaju i upravljaju u novonastaloj situaciji - pred njima je bio (i dalje je) veliki izazov održavanja zatečenog koje oni kao tragični junaci socijalističke sudbine nisu mogli da ispune. Danas je ovo najvidljivije u kolonističkim mestima čija grandiozna urbanistička i estetska forma nezaustavljivo propada i nestaje poput muzejske starudarnice u kakvom depou sa kojom niko ne zna šta i kako da uradi. Ostale su samo „ušorene ulice“, napuštene crkve, poneki dvorac ili grofovski letnjikovac i „kuće na lakat“ bez suštine i za njih planiranog načina života, one stoje kao spomenici izgubljenog vremena, naizgled bezlične i jednoobrazne, pomalo odsutne i oronulo preteće, ali u svojoj srži raskošne i duboko nesrećne. Baš kao i kolonističke sudbine koje su se rasipale i osipale udaljavajući se od svog vitalističkog izvora i gubeći svoje originalne osobenosti pri tom teškom mukom stičući nove u jednom svetu koji im je egzistencijalno bio stran. Moglo bi se reći da su „švapske kuće“ i kolonisti zatekli i iznenadili jedni druge nespremne, ali bi se isto tako moglo reći da je rukovođenje i planiranje kolonizacije bilo nerazumevanje „prečanskog“ načina života. To se najbolje vidi po osnovnim motivima kolonizovanja, a to je promena u strukturi i tipu vlasništva zemlje, kao i promena u upravljanju. Za ondašnjeg ministra kolonizacije u vladi DFJ (Demokratska federativna Jugoslavija) Sretena Vukosavljevića kolonizovanje dinarskih gorštačkih porodica iz, cvijićevski rečeno, patrijarhalno-gorštačkog kulturnog kruga u srednjeevropski-gradski kulturni krug predstavljalo je čin protežiranja lojalnih seljaka bezemljaša odanih proleterskoj ideji besklasnog društva. Ako je tako nešto iz perspektive komunističke ideologije imalo smisla, onda je iz perspektive dugoročnog osmišljavanja i oživljavanja vojvođanskog sela bilo van smislenog viševekovnog načina upravljanja ovim prostorom. To se najbolje može videti po kontinuiranom osipanju prisutnosti kolonista, odnosno kolonističkih potomaka, u „obećanoj zemlji“, a koje je bilo uslovljeno upravo nerazumevanjem uslova života sredine i potreba doseljenika. Agrarnom reformom je razbijen krupni posed, a raspodela zemlje i njena prenamena omogućili su prvobitnu samodovoljnost koja će ubrzo prerasti u autarhičnost što je osobenost za društveni razvoj u vanrednim okolnostima ili okolnostima privremenog rešenja. Stoga je kolonizacija za cilj dominantno imala uspostavljanje nove uprave socijalističkog sistema baziranog na principu zavičajnog identiteta, a ne profesionalnog. Zato se za ovu kolonizaciju kaže da je bila „kolonizacija sa busenom“ jer je presađivala čitave plemenske, srodničke, zavičajne zajednice u novi kontekst sa ciljem da se izbegnu potencijalni konflikti među različitim nacijama, konfesijama i klasama, ali i da se novopridošlim kolonistima olakša novi početak uz njima poznate ljude, običaje i pravila ponašanja. Na taj način su stvarane male enklave dinarskih zajednica, pa je tako moguće i dan danas u pojedinim mestima Bačke čuti srpski jezik tipičnog Crnogorca sa Cetinja, Ličanina iz Gračaca ili Dalmatinca iz Obrovca. 

U trenutku započinjanja kolonizacije Ministarstvo agrarne reforme i kolonizacije raspolagalo je sa oko 500.000 katastarskih jutara zemlje na koju će biti kolonizovani doseljenici i to na teritoriju Bačke, Baranje, Banata i Srema. Ukupan fond konfiskovanih kuća koje je trebalo raspodeliti kolonistima iznosio je 62.281 kuća i po okruzima obuhvatao je teritorije gradova Subotice, Sremske Mitrovice, Petrovgrada (Zrenjanin), Pančeva, Novog Sada i Sombora. Od pobrojanih okruga najviše konfiskovanih kuća u fondu za koloniste imao je somborski okrug, ukupno 19.997, dok su primera radi prvi sledeći na listi po broju kuća bili pančevački i zrenjaninski okrug sa nešto više od 10.000 kuća. U ove raspoložive nepokretnosti trebalo je doseliti 45.000 kolonističkih porodica, najviše iz Bosne i Hercegovine (12.000), zatim iz Hrvatske (9.000), potom iz Crne Gore (7.000), pa slede Srbija (6.000), Vojvodina (6.000), Slovenija (3.000) i Makedonija (2.000). 

Crnogorski kolonisti dolazili su iz različitih srezova (Andrijevica, Berane, Bar-Ulcinj, Bijelo Polje, Danilovgrad, Kolašin, Kotor-Herceg Novi, Nikšić, Pljevlja, Titograd (Podgorica), Cetinje, Šavnik), ali su najbrojniji bili kolonisti iz nikšićkog (1.200 porodica), cetinjskog (1.000), šavničkog (1.000) i pljevaljskog (600) sreza. Crnogorski kolonistički reon obuhvatao je naselja srednje i zapadne Bačke i shodno navedenoj logici „kolonizacije sa busenom“ nije mešao pripadnike bitno različitih crnogorskih srezova u novoj vojvođanskoj sredini, pa su se tako u Sivac (koji je tada bio podeljen na Stari Sivac i Novi Sivac) naselili kolonisti iz zavičajno bliskih srezova - pljevaljskog i bjelopoljskog. U sela Sekić (Lovćenac), Feketić i Mali Iđoš naseljeni su Cetinjani, Barani, Kotorani i Novljani, u Crvenku su se naselili kolonisti iz danilovgradskog sreza, u Veprovac (Kruščić) Kolašinci, u Toržu (Savino Selo) i Kucuru beranski i andrijevićki srez, u Bačko Dobro Polje kolonisti iz Šavnika, u Vrbas Nikšićani, u Pašićevo (Zmajevo) i Nove Šove (Ravno Selo) srez podgorički, dok su se u Kulu doselili kolonisti iz svih crnogorskih srezova. Od ukupnog broja predviđenih 7.000 kolonističkih porodica iz Crne Gore krajem avgusta 1946. godine u Vojvodini je bilo naseljeno ukupno 4.899 porodica sa 23.199 članova. Od tog broja najviše ih je bilo naseljeno u mestima Lovćenac 4.812, Vrbas 3.960, Bačko Dobro Polje 3.665, Sivac 3.232. Interesantan je i pomalo bizaran kriterijum po kojem su crnogorski naseljenici dobili kolonizaciju baš u ovim mestima koja se protežu duž Velikog bačkog kanala, a odnosi se na pokušaj olakšavanja prilagođavanja novonastaloj sredini, pre svega klimi. Pošto su crnogorski kolonisti dolazili sa područja koje je imalo najveću prosečnu nadmorsku visinu, to su se organizatori kolonizacije „potrudili“ da im omoguće koliko-toliko bliske uslove života naseljavajući ih na najviše tačke u Bačkoj, odnosno u naselja koja se nalaze na padinama Telečke lesne zaravni čija je prosečna nadmorska visina 100m (kod Sivca 103mnv). U poređenju sa nadmorskim visinama kolonista iz Pljevalja koji su u velikom broju došli u Sivac sa Bobovske visoravni čiji je prosek naseljenih zaseoka 1300mnv novozatečena geografija zaista deluje apokaliptično drugačije. 

I apokaliptično je sasvim sigurno i bilo u početku budući da su kolonisti bili ljudi bez obrazovanja, sa vrlo malo kontakata sa spoljnim svetom budući da su živeli u teško pristupačnim krajevima i gde je retko ko odlazio „u svet“. Za njih je nova sredina bila šansa za novi početak koji nije bio nimalo lak budući da su se veoma teško prilagođavali klimatskim uslovima, bolestima, novom načinu ishrane, novom načinu privređivanja i uopšte uzev novom načinu života. Mnogi su napuštali kolonizaciju razočarani uslovima života, pre svega nenaviknuti na ravničarsku vodu, vazduh, hranu koja je u početku bila oskudna, nespremni da se nose sa bolestima koje su im odnosile decu vraćali su se u rodne krajeve. Kolonizaciju je tokom 1946. godine napustilo ukupno 3.105 porodica, od toga 538 crnogorskih (prosečna porodica brojala 6 članova). Državne vlasti su pokušavale da kroz različite edukativne kurseve olakšaju integraciju i život kolonistima u novom svetu, pa su tako organizovana predavanja o poljoprivredi, upravljanju domaćinstvom, medicini i higijeni, kursevi opismenjavanja i sl. U sklopu ovih napora da se kolonistička populacija što bolje pripremi i osposobi za život pokrajinske vlasti izdavale su i podlistak Kolonist u okviru časopisa Slobodna Vojvodina, a koji se brinuo o obeležavanju i čuvanju kulturnog nivoa i identiteta kolonista. 

Nova sredina je za mnoge koloniste bila šansa za novi emancipatorni, individualni početak, što se poklapa sa ondašnjom masovnom industrijalizacijom, urbanizacijom i otvorenim besplatnim obrazovnim sistemom koji je omogućio mnogima vertikalnu pokretljivost i ostvarivanje ličnih aspiracija bez obzira na socijalno poreklo. Taj trend je bio opšti u čitavoj socijalističkoj Jugoslaviji, ali je u kolonističkim sredinama posebno dolazio do izražaja imajući u vidu da su porodice kolonista inicijalno pretrpele „stres“ raskida sa tradicionalnim, te im je stoga sasvim moguće bilo lakše da se odlučuju za iskorak u novo industrijsko i birokratsko društvo. Uz sve promene koje su se dogodile u poslednjih 80 godina, a tu spada pomenuta industrijska revolucija koja je izvela brojne porodice iz kruga seoske porodice u svet urbanog načina života, potom obrazovanje i ženska emancipacija, zatim kasnija razgradnja socijalističkog poretka i nejasno određenje spram antifašističke borbe koja je bila jedan od stubova kolonističkog identiteta, kao i skorašnje promene u nacionalnom identitetu i doživljaju savremenih srpskih i crnogorskih kulturnih politika, vojvođanska crnogorska kolonistička zajednica trpi dugoročno osipanje. U poređenju sa popisom stanovništva 1948. godine kada je u Vojvodini živelo 40.176 Crnogoraca (što je bilo oko 17% ukupne kolonističke populacije), danas ih prema popisu iz 2022. godine ima 20.238 i to najviše u zapadnobačkoj, severnobačkoj i južnobačkoj oblasti (poklapanja sa već pomenutim naseljima u kojima ih je najviše doseljeno 1945. - Sivac, Lovćenac, Vrbas, Bačko Dobro Polje). 

Ima u Gorskom vijencu jedan deo koji na tragičan način žali sudbinu srpskog naroda usled turske okupacije gde se nekadašnji ratnici odjednom nalaze u ulozi mirnih seljaka – kolo peva „postadoše lafi ratarima“, a postoji i jedna novija vizuelna predstava koja na simbolički način izražava smenu u doživljaju oblikovanja sveta i nalazi se u Njujorku u galeriji umetničkih dela Ujedinjenih nacija. Reč je o skulpturi ruskog i sovjetskog vajara Jevgenija Vučetića (inače Crnogorca poreklom) koji je pored poznate skulpture Majke Otadžbine u Volgogradu, izvajao i kip „Petvaranje mačeva u plugove“ nagoveštavajući posleratnu politiku mira i suživota među ljudima. Na simboličan način kolonizacija ratnika gorštaka je predstavljala savijanje gvožđa u zemlju i za zemlju.

Swords to plowshares